Το Τζαμί Φαχρτζ είναι ένα κτίριο που έχει διασωθεί από τα πρώτα χρόνια της εμφάνισης του Ισλάμ.

Ο πολιτισμός του λαού της Γιζντ έχει τις ρίζες του στην αρχαία ιστορία αυτής της πόλης. Καθ’ όλη τη διάρκεια των αιώνων, οι κάτοικοι της Γιζντ συνήθισαν στο γεωγραφικό και περιβαλλοντικό τους πλαίσιο και παρουσίασαν έναν τρόπο ζωής που αποτελεί έκφραση της προσαρμογής και της αρμονίας του ανθρώπου με το περιβάλλον. Παράλληλα, μια από τις σημαντικότερες εκφράσεις του πολιτισμού της Γιζντ είναι οι θρησκευτικές πεποιθήσεις. Αυτές οι πεποιθήσεις κατέχουν εξέχουσα θέση στη ζωή των ανθρώπων και λειτουργούν ως ένας από τους πυλώνες της ιστορικής τους μνήμης. Ανάμεσα στα πολυάριθμα ιστορικά μνημεία της Γιζντ, πολλά συνδέονται με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των ανθρώπων, όπως το Τζαμί Φαχρτζ, που έχει περίπου 1400 χρόνια ιστορίας.

Το Φαχρτζ βρίσκεται 25 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Γιζντ και για να φτάσει κανείς εκεί πρέπει να διανύσει περίπου 17 χιλιόμετρα στον αυτοκινητόδρομο Γιζντ–Μπαφκ.

Ιστορικό του Τζαμιού Φαχρτζ
Αυτό το τζαμί, που είναι επίσης γνωστό ως Τζαμί του Ιμάμ Χασάν (α), ανήκει στην πρώιμη ισλαμική εποχή και βρίσκεται σε ένα χωριό ονόματι Φαχρτζ. Σύμφωνα με ιστορικούς, η αρχική κατασκευή του κτιρίου προϋπήρχε της εισόδου του Ισλάμ στο Ιράν (7ος αιώνας μ.Χ.) και πιθανόν μετά την έλευση του Ισλάμ μετατράπηκε σε τζαμί. Έτσι, η χρονολογία κατασκευής του μπορεί να τοποθετηθεί στο πρώτο μισό του πρώτου αιώνα της Χιτζρά (τέλη 7ου αιώνα μ.Χ.). Γι’ αυτό ορισμένοι ειδικοί θεωρούν ότι αυτό το τζαμί είναι παλαιότερο από το Τζαμί Ταρίχανε στο Νταμγκάν και το παλαιότερο τζαμί στο Ιράν.

Χαρακτηριστικά του Τζαμιού Φαχρτζ
Το Τζαμί Φαχρτζ είναι το μόνο τζαμί στον κόσμο που, παρά την αρχαιότητά του, δεν έχει υποστεί αλλαγές στη δομή του και έχει διατηρήσει την αρχική του μορφή. Το θρησκευτικό του έργο δεν έχει χαθεί· εξακολουθεί να χρησιμοποιείται για προσευχές.

Αρχιτεκτονική του Τζαμιού Φαχρτζ
Σε αντίθεση με πολλά τζαμιά που κτίστηκαν αργότερα στο Ιράν, το Τζαμί Φαχρτζ δεν διαθέτει ιβάν ή τρούλο. Επιπλέον, στους τοίχους από λάσπη του τζαμιού δεν υπάρχουν πλακίδια ή διακοσμητικές επιγραφές. Η πρόσοψη του τζαμιού είναι απλή, φτιαγμένη από λάσπη, αντικατοπτρίζοντας με την πρώτη ματιά τη λιτή ζωή των ανθρώπων της ερήμου.

Τα κύρια μέρη του κτιρίου περιλαμβάνουν αυλή, είσοδο, μιναρέ και δύο αίθουσες προσευχής. Μία από αυτές θεωρείται κύρια αίθουσα, ενώ η άλλη χρησιμοποιείται τον χειμώνα.

Κύρια αίθουσα
Η κύρια αίθουσα περιβάλλει την κεντρική αυλή και το ύψος της οροφής είναι μεγαλύτερο από τα άλλα μέρη. Η αυλή έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε το βόρειο μέρος να είναι πλατύτερο από το νότιο, με αποτέλεσμα η κύρια αίθουσα να μην έχει τετράγωνη μορφή. Η μεσαία αψίδα της αίθουσας είναι μεγαλύτερη και οι αψίδες έχουν ωοειδές σχήμα με γύψινα διακοσμητικά στοιχεία που μοιάζουν με εκείνα στο παλάτι του Κσασρ στη Τισφούν. Οι Ιρανοί αρχιτέκτονες εκείνης της εποχής κατεύθυναν τη μεσαία αψίδα προς την Κιμπλά και την έκαναν μεγαλύτερη λόγω της θέσης του μιχράμπ στη μέση.

Οι κολώνες έχουν ορθογώνιο σχήμα και στις τέσσερις γωνίες κάθε κολώνας υπάρχουν μικρότερες διακοσμητικές κολώνες. Αυτή η διακόσμηση προκάλεσε διαφωνίες σχετικά με το αν η κατασκευή χρονολογείται στον 1ο ή 2ο αιώνα Χιτζρά, καθώς τον 1ο αιώνα οι κολώνες ήταν απλές.

Μιχράμπ του τζαμιού Φαχρτζ
Το τζαμί διαθέτει δύο μιχράμπ. Ο κύριος μιχράμπ είναι από γύψο και έχει διαστάσεις 2,32 × 3,24 μέτρα, στην κεντρική αψίδα της κύριας αίθουσας. Ο μικρότερος μιχράμπ βρίσκεται δυτικά του κύριου.

Δευτερεύουσα αίθουσα και μιναρές
Μία μικρότερη, ορθογώνια αίθουσα στο νοτιοδυτικό τμήμα χρησιμοποιείται τον χειμώνα. Τα τούβλα και οι τεχνικές κατασκευής υποδεικνύουν ότι χτίστηκε πιθανόν μετά το τζαμί, την ίδια εποχή με τον μιναρέ, πιθανώς τον 4ο–5ο αιώνα Χιτζρά (10ος–11ος αιώνας μ.Χ.). Δίπλα στον κυλινδρικό μιναρέ υπάρχουν μερικά δωμάτια, η χρήση των οποίων δεν έχει εξακριβωθεί.

Ριβάκ
Ο ριβάκ βρίσκεται απέναντι από την κύρια αίθουσα και έχει τέσσερις θόλους. Αντίστοιχες θόλοι υπάρχουν στις τρεις εισόδους της αίθουσας, χωρίς συμμετρία. Οι βόρειοι θόλοι έχουν ημικυκλική μορφή με ωοειδείς γωνίες, προσδίδοντας ιδιαίτερη ομορφιά.

Είσοδοι του τζαμιού
Υπάρχουν τρεις ξεχωριστές είσοδοι. Σήμερα χρησιμοποιείται η νοτιοδυτική, ενώ οι δύο ανατολικές είναι κλειστές.

Διακοσμήσεις
Το Τζαμί Φαχρτζ γενικά δεν διαθέτει διακοσμήσεις, αλλά σε τρία σημεία υπάρχουν παρόμοια γύψινα σχέδια, όπως ακτίνες φωτός πάνω από τον μικρό μιχράμπ και ακτινωτά μοτίβα πάνω από τον κύριο. Οι ειδικοί προηγουμένως απέδιδαν τέτοιου είδους γύψινα σχέδια σε μεταγενέστερους αιώνες, αλλά η αρχαιότητα του τζαμιού δείχνει ότι είναι παλαιότερα.

Καταγραφή ως μνημείο
Το Τζαμί Φαχρτζ καταγράφηκε ως εθνικό μνημείο του Ιράν το 1970 (1349 ηλιακό ημερολόγιο).